Ondanks tal van projecten en initiatieven rond koolstofopbouw in de bodem blijft het koolstofgehalte op akkerbouwpercelen in Vlaanderen stagneren of zelfs dalen. Dat geldt ook voor de landbouwgronden in de LEADER-regio Maasland. Nochtans is een goed koolstofgehalte cruciaal voor een gezonde bodem, stabiele opbrengsten en een duurzame bedrijfsvoering.
Met het project Koolstofwijzer willen we deze trend keren. Centraal staat de ontwikkeling van een digitale tool die landbouwers ondersteunt bij het doelgericht beheren en verhogen van het koolstofgehalte op hun bouwland. De Koolstofwijzer maakt zichtbaar op welke percelen de grootste winst kan worden geboekt door in te zetten op koolstofopslag, en waar deze inspanningen financieel het meeste rendement opleveren.
De tool vertrekt vanuit wetenschappelijk onderbouwde relaties tussen bodemkoolstof en gewasopbrengst. Zo toont de Koolstofwijzer niet alleen op welke percelen koolstofopbouw het meest interessant is, maar ook via welke maatregelen de vastlegging het snelst kan worden gerealiseerd. De rekenvoorbeelden in de tool zijn gebaseerd op maatregelen die erkend worden binnen bestaande koolstofmarkten.
Gefundeerd op expertise en praktijkervaring
De haalbaarheid van het project steunt op de uitgebreide voorkennis van de projectpartners. De Bodemkundige Dienst van België (BDB) was eerder betrokken bij de ontwikkeling van de koolstofsimulator en CSLIM, modellen waarmee de koolstofdynamiek kan worden berekend in functie van teeltrotatie en bemestingsregime. Daarnaast heeft BDB ruime ervaring met het inschatten van gewasopbrengsten in relatie tot het koolstofgehalte.
In 2022 rondde BDB het demonstratieproject rond het 4J-principe bij maïs af (Juiste teelt, juiste plaats, juiste techniek, juiste opbrengst). Daarin werd voor verschillende teeltrotaties – als alternatief voor monocultuur maïs – doorgerekend wat het effect was op koolstofgehalte, stikstofdynamiek en gewasproductie. De rekenregels uit dat project vormen ook de basis voor de Koolstofwijzer.
Het Proef- en Vormingscentrum voor de Landbouw (PVL) brengt praktijkkennis rond koolstofopbouw mee en beschikt over een sterk netwerk van groente-, aardappel- en maïstelers in de regio. Dit netwerk wordt binnen het project verder uitgebreid om een brede uitrol mogelijk te maken.
Waarom dit project
Volgens de meest recente cijfers uit het bodemvruchtbaarheidsoverzicht (2024) van de Bodemkundige Dienst van België ligt het koolstofgehalte in meer dan de helft van de percelen in Dilsen-Stokkem, Kinrooi, Lanaken, Maaseik en Maasmechelen onder de streefzone. Dat onderstreept de nood aan gerichte ondersteuning voor landbouwers in deze regio.
Een hoger koolstofgehalte biedt nochtans meerdere voordelen. Het verbetert de bodemstructuur en stimuleert de mineralisatie van organisch materiaal, waardoor meer minerale stikstof vrijkomt. Dit kan de behoefte aan chemische stikstofmeststoffen verlagen. Bovendien vertaalt een stijging van het koolstofgehalte zich op termijn in hogere en stabielere gewasopbrengsten.
De Koolstofwijzer helpt landbouwers om gerichter te investeren in koolstofopbouw en het rendement van hun inspanningen beter in te schatten. Naast opbrengstverhoging kunnen landbouwers hun inspanningen ook valoriseren via deelname aan koolstofmarkten zoals Claire, Soil Capital en Farmers for Climate. Deze initiatieven verhandelen vastgelegde koolstof aan bedrijven die hun uitstoot willen compenseren, wat een bijkomende financiële stimulans vormt.
Drie fasen
Het project verloopt in drie duidelijke fasen:
- Ontwikkeling van de Koolstofwijzer (BDB)
De Bodemkundige Dienst van België ontwikkelt een digitale tool die per perceel de financiële meerwaarde van koolstofopbouw berekent. - Test en demonstratie bij landbouwers (PVL)
Een werkgroep van een tiental geïnteresseerde landbouwers test de tool in de praktijk. Het koolstofgehalte op geselecteerde percelen wordt gemonitord, en de resultaten worden teruggekoppeld in de vorm van concreet advies. - Brede verspreiding
Na één jaar moet de Koolstofwijzer beschikbaar zijn voor gebruik binnen de werkgroep. Na twee jaar wordt de tool uitgerold naar de brede sector, met specifieke aandacht voor groente-, aardappel- en maïstelers. De verspreiding gebeurt via proefveldbezoeken, studieavonden, persartikels en publicaties op websites.
Een investering in de toekomst
In tegenstelling tot eerdere projecten die zich richtten op koolstofboekhouding op bedrijfsniveau, toont de Koolstofwijzer visueel op perceelsniveau waar de grootste meeropbrengst kan worden gerealiseerd. Bovendien biedt de tool inzicht in maatregelen die erkend zijn binnen koolstofmarkten, wat extra motivatie geeft om actief aan de slag te gaan.
De stijging van het koolstofgehalte in de bodem is een langetermijnproces. De impact wordt niet alleen vandaag gevoeld, maar ook door de volgende generatie landbouwers. Met de Koolstofwijzer krijgen landbouwers in Maasland een concreet, onderbouwd en financieel relevant hulpmiddel in handen om gericht te bouwen aan een veerkrachtige en koolstofrijke bodem.
